Εκδηλώσεις
Σύγχρονες τάσεις στην ειδική αγωγή
ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ
ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ : Η ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ
Του Κώστα Χρηστάκη
Ειδικού Παρέδρου (ε.τ.)
του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
1. Εισαγωγή
Μετά την Έκθεση Warnock (1978, 1982) ακολούθησε μια περίοδος δέκα περίπου ετών, η οποία χαρακτηρίζεται από πολύ έντονες και ενδιαφέρουσες συζητήσεις, σχετικά με τα θέματα της ειδικής αγωγής και τον κοινωνικό αποκλεισμό σε παγκόσμιο επίπεδο και στην Ελλάδα. Πολλά από αυτά που ίσχυαν μέχρι τη δεκαετία του 1970 αναθεωρήθηκαν. Μια νέα εποχή διαμορ-φώθηκε, η οποία από πλευράς περιεχομένου, σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, ταυτίζεται με τις σύγχρονες τάσεις στην ειδική αγωγή.
Τελικό συμπέρασμα της μελέτης και των συζητήσεων που έγιναν από τη δεκαετία του 1970 μέχρι τη δεκαετία του 1990 σε παγκόσμιο επίπεδο και στην Ελλάδα, ήταν ότι τα άτομα με δυσκολίες μπορούν και πρέπει να συνεκ-παιδεύονται στο ίδιο σχολείο με τα άλλα άτομα της ηλικίας τους.
Η αντίληψη αυτή συζητήθηκε διεξοδικά και έγινε δεκτή στη Συνδιάσκεψη της Σαλαμάνκα (1994) (Dens, 1995). Θεωρείται από τα πιο σημαντικά επι-τεύγματα των τελευταίων ετών στον τομέα της ειδικής αγωγής, επηρέασε απο-φασιστικά την πολιτική και τα εκπαιδευτικά συστήματα των περισσοτέρων χωρών του πλανήτη και ισοδυναμεί με ό,τι κυρίως θεωρούμε και ονομάζουμε σήμερα νέες ή σύγχρονες τάσεις στην ειδική αγωγή. Σήμερα είναι γνωστή με τον όρο «σχολική ενσωμάτωση» ή «ένταξη» (integration) και προω-θείται συστηματικά στη σχολική πράξη. Τελευταία έχει επικρατήσει ο όρος «inclusive education».
2. Έννοια και φιλοσοφία της σχολικής ενσωμάτωσης
2.1 Η έννοια της σχολικής ενσωμάτωσης. Η έννοια και η φιλοσοφία της ενσωμάτωσης αποτελεί αντικείμενο μελέτης και συζήτησης από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Ως όρος σημαίνει την ένταξη του ΑμΕΔ στο σχολείο γενικής εκπαίδευσης και την ενσωμάτωσή του στην ομάδα των άλλων παιδιών. Νοηματικά βρίσκεται πολύ κοντά στον όρο κοινωνικοποίηση.
Με την έννοια αυτή το άτομο που εντάσσεται στο σχολείο γενικής εκπαίδευσης, για να ενσωματωθεί στην ομάδα των άλλων συνομηλίκων του, πρέπει να έχει τη δυνατότητα (α) να ικανοποιεί τις ατομικές του ανάγκες με αποδεκτούς κοινωνικά τρόπους, (β) να μετέχει σε ένα μίνιμουμ τουλάχιστον απαιτήσεων στις πνευματικές, στις διδακτικές, στις κοινωνικές και στις άλλες δραστηριότητες του σχολείου και της τάξης και (γ) να νοιώθει ότι γίνεται αποδεκτό μέλος της ομάδας και να αισθάνεται ευτυχισμένο.
2.2 Η φιλοσοφία της σχολικής ενσωμάτωσης. Ο άνθρωπος από τη φύση του είναι υποχρεωμένος να ζει μαζί με τις δυνατότητες και τις αδυναμίες του. Ένα παιδί, για παράδειγμα, με προβλήματα κινητικότητας ή όρασης ή ακοής, αν βρεθεί σε ειδικό ίδρυμα - ειδικό ίδρυμα είναι και το σχολείο ειδικής αγωγής - δέχεται αρχικά τη βοήθεια των ειδικών και προσαρμόζεται σε ένα τεχνητά διαμορφωμένο κόσμο. Έτσι, όταν αργότερα προσπαθήσει να ενσωματωθεί στην πραγματική κοινωνία, είναι πολύ πιθανό ότι θα συναντήσει πολλές και ίσως ανυπέρβλητες δυσκολίες. Αντίθετα η συνύπαρξη από την αρχή παιδιών με και χωρίς εκπαιδευτικές δυσκολίες και ανάγκες βοηθάει και τις δυο πλευρές, ώστε:
α. Το παιδί με εκπαιδευτικές δυσκολίες και προβλήματα αντιμετωπίζει από την αρχή τις δυσκολίες του μέσα σε ένα κανονικό περιβάλλον που θα έχει συνέχεια.
β. Τα άλλα παιδιά γνωρίζουν από την αρχή τις δυσκολίες του παιδιού αυτού και σταδιακά ή άμεσα οδηγούνται στην αποδοχή του.
Η αρχή ότι αν θέλουμε το άτομο με δυσκολίες να ενταχθεί στην κοινωνία των «κανονικών» - σε εισαγωγικά - ενηλίκων, δεν μπορεί να διαχωρίζεται από αυτή στην πιο κρίσιμη ηλικία του δηλαδή την παιδική, είναι αυτονόητη. Ο πιο κατάλληλος χώρος για την υλοποίηση της αρχής αυτής είναι το σχολείο.
Στα πλαίσια της σχολικής ομάδας και του συγχρωτισμού όλων των παι-διών, και αυτών που έχουν και αυτών που δεν έχουν εκπαιδευτικές και άλλες δυσκολίες, δίδεται η ευκαιρία να γνωριστούν μεταξύ τους, να εκτιμήσουν τις δυνατότητες, τις αδυναμίες τους και τις ανάγκες τους και καλλιεργείται έτσι αίσθημα αμοιβαίας κατανόησης και αποδοχής (Χρηστάκης, Κ. 1978).
Η διαφορετικότητα μέσα στην ομάδα βοηθά, ώστε κάθε παιδί να βρει και να προσδιορίσει την ταυτότητά του. Έτσι τα παιδιά χωρίς δυσκολίες μαθαί-νουν να αποδέχονται τα παιδιά με δυσκολίες και να ζουν με αυτά με εντελώς φυσιολογικό τρόπο και αποδοχή, ενώ τα άλλα παιδιά βιώνουν τη διαφορετικότητά τους και την αποδέχονται πολύ πιο εύκολα από ότι σε ένα υπερπρο-στατευτικό και ξένο προς την πραγματικότητα περιβάλλον.
Η ενσωμάτωση λειτουργεί και ενεργεί αντίθετα προς τον κοινωνικό δια-χωρισμό και εμποδίζει τον στιγματισμό των παιδιών με εκπαιδευτικές δυσκολίες.
Αντίθετα με το σχολείο ειδικής αγωγής, η ενσωμάτωση των παιδιών με δυσκολίες στο γενικό σχολείο δίδει νέες δυνατότητες μάθησης και κοινωνικής ενσωμάτωσης. Η κοινή ζωή και μάθηση στο κοινό σχολείο για όλα τα παιδιά συντελεί στην αποβολή προκαταλήψεων και ανασφαλειών, στη δημιουργία κλίματος αμοιβαίου σεβασμού και εκτίμησης, στη γνωριμία και κατανόηση των προβλημάτων των ανθρώπων με διαφορετικές ικανότητες, ενώ παράλληλα διευκολύνει τη γενικότερη ενσωμάτωσή τους σε όλους τους τομείς της ζωής. Με την ενσωμάτωση εξυπηρετείται η θεμελιώδης κοινωνική απαίτηση : ανε-ξάρτητα από την ύπαρξη ή μη των όποιων δυσκολιών, καθένας επιθυμεί να γίνεται αποδεκτός όπως είναι (Χρηστάκης, Κ. 1978, Κυπριωτάκης, Α. 2001).
Με την έννοια αυτή η σχολική ενσωμάτωση αποτελεί βασική και αναγκαία προϋπόθεση για την κοινωνική και την επαγγελματική ενσωμάτωση. Με την κοινή εκπαίδευση αποδυναμώνονται και αποβάλλονται οι προκαταλήψεις, τα στερεότυπα και ο φόβος του άγνωστου. Προάγεται η αλληλοκατανόηση, η αλληλοαποδοχή και διαμορφώνονται στάσεις και μορφές επικοινωνίας που ενισχύουν την πολυπολιτισμική και πολυμορφική κοινωνία. Στο σχολείο γενικής εκπαίδευσης τα παιδιά με διαφορετικές ικανότητες στηρίζονται περισσότερο ανθρώπινα, εφόσον δεν υπάρχει διάκριση και διαφορά και εδραιώνεται το αξίωμα των ίσων ευκαιριών εκπαίδευσης για όλα τα παιδιά. Νοούμενη έτσι η σχολική ενσωμάτωση δεν είναι ένα απλό λειτουργικό αλλά ταυτόχρονα είναι και ένα καθαρά ηθικό πρόβλημα (Κυπριωτάκης, 2001).
Σήμερα, σε παγκόσμιο επίπεδο αναγνωρίζεται ότι όλα τα άτομα με δυσκολίες πρέπει να συνεκπαιδεύονται με τα άλλα άτομα στο ίδιο σχολείο, με την υποχρέωση των αρμοδίων υπηρεσιών να εξασφαλίζουν τις κατάλληλες συνθήκες και προϋποθέσεις, ώστε η σχολική ενσωμάτωση να είναι επωφελής και να έχει χρήσιμα πρακτικά αποτελέσματα, ανταποκρινόμενα στον τελικό σκοπό της ειδικής αγωγής.
Επιλεγμένη Βιβλιογραφία
Dens, Aug. (1995) "Η εμπειρία του Βελγίου στη Φλαμανδική κοινότητα" στο: Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων (επιμέλεια Χρηστάκη, Κ). Αθήνα.
DES - UK, (1982b) Special Educational Needs (Warnock Report).
Kirk, S., Gallagher, J. Anastasiow, N. (2003) Educating exceptional children. Boston. HM co.
Κυπριωτάκης, Αντ (2001) "Μια παιδαγωγική ένα σχολείο για όλα τα παιδιά. Αθήνα. Ελληνικά Γράμματα.
Πολυχρονοπούλου, Στ. (1995) Παιδιά και Έφηβοι με Ειδικές Ανάγκες και Δυνατότητες". Αθήνα.
Χρηστάκη, Κ. (1978) Η ένταξη των μειονεκτικών παιδιών στα κανονικά σχολεία. Περ. Σχολείο και Ζωή. τ. 2, 1-15. (Ανάτυπο, Αθήνα, 1978).
Χρηστάκη, Κ (1985) Ενσωμάτωση - η νέα τάση στην ειδική αγωγή Περ. Ανοιχτό Σχολειό, τ.3, 19-22.
Χηστάκη, Κ. (2000) Ιδιαίτερες δυσκολίες και ανάγκες στο δημοτικό σχολείο. Εκδ. Ατραπός.
Χρηστάκη, Κ. (2006) Η εκπαίδευση των παιδιών με δυσκολίες. Εισαγωγή στην ειδική αγωγή (τόμος Α., Κεφ. 4, σελ. 115-153). Αθήνα. Ατραπός.